Μαρία Τσιάκα: «Οι διατροφικές διαταραχές απαιτούν ολιστική, διεπιστημονική θεραπεία»

Οι διατροφικές διαταραχές δεν είναι θέμα επιλογής ή «πειθαρχίας», αλλά σοβαρές καταστάσεις με βαθιές ρίζες στη βιολογία και την ιδιοσυγκρασία του ατόμου. Η Δρ. Μαρία Τσιάκα, πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών, μας μιλά για το καινοτόμο θεραπευτικό πρωτόκολλο TBT-S, τα σημάδια που πρέπει να κινητοποιήσουν τους γονείς και τις σύγχρονες προκλήσεις στην αντιμετώπιση των διατροφικών διαταραχών στην Ελλάδα σήμερα.

Κυρία Τσιάκα, είστε η μοναδική εκπρόσωπος και εκπαιδεύτρια σε όλη την Μεσόγειο του TBT-S. Τι είναι αυτό;

TBT-S σημαίνει Temperament-Based Therapy with Supports, και είναι ένα σύγχρονο, καινοτόμο θεραπευτικό πρωτόκολλο για τις διατροφικές διαταραχές. Αυτό που το κάνει ξεχωριστό είναι ότι δεν εστιάζει μόνο στο «σύμπτωμα», δηλαδή στο φαγητό ή στο βάρος, αλλά πάει πιο βαθιά: στο πώς η νευροβιολογία του εγκέφαλου και η ιδιοσυγκρασία του ατόμου καθορίζει την έκφραση των συμπτωμάτων της νόσου.
Πολλοί άνθρωποι που πάσχουν από  διατροφικές διαταραχές έχουν κοινά ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά όπως υψηλό άγχος, τελειομανία, δυσκαμψία, έντονη ανάγκη ελέγχου, παρόρμηση, αποφυγή βλάβης, ευαισθησία στην τιμωρία ή την κριτική, υψηλές ακαδημαϊκές ή αθλητικές επιδόσεις, προσκόλληση στη ρουτίνα, έμφαση στους κανόνες κ.τ.λ. Το TBT-S δίνει πρακτικά εργαλεία ώστε το άτομο να μάθει να ανακατευθύνει παραγωγικά τα ιδιοσυγκρασιακά του χαρακτηριστικά ώστε να αναχαιτιστεί αποτελεσματικά η νόσος.
Επίσης το πρωτόκολλο δεν εστιάζεται μόνο στον/στην ασθενή, αλλά εκπαιδεύει ενεργά και τους υποστηρικτές—δηλαδή γονείς, σύντροφο, οικογένεια— καθώς θεωρούνται ως βασικός πυλώνας και αναπόσπαστο κομμάτι της θεραπείας, έχοντας συγκεκριμένο ρόλο και αναπτύσσοντας συγκεκριμένες δεξιότητες που προωθούν αποτελεσματικά την ανάρρωση.

Υπάρχει κάποια στήριξη από το ελληνικό κράτος για τα άτομα που πάσχουν από διατροφικές διαταραχές;

Υπάρχει στήριξη, κυρίως μέσα από δημόσιες δομές του ΕΣΥ και κάποια εξειδικευμένα ιατρεία ή μονάδες. Το ζήτημα όμως είναι ότι δεν είναι πάντα εύκολα προσβάσιμη, ειδικά στη περιφέρεια. Συχνά υπάρχουν λίστες αναμονής και οι οικογένειες χρειάζονται πιο άμεση βοήθεια. Αυτό που βλέπουμε στην πράξη είναι ότι πολλοί άνθρωποι καταλήγουν να αναζητούν ένα συνδυασμό δημόσιας και ιδιωτικής φροντίδας, όχι επειδή αποφεύγουν το δημόσιο σύστημα, αλλά επειδή πολλές φορές χρειάζονται πιο γρήγορη ή πιο εξειδικευμένη υποστήριξη.
Το θετικό είναι ότι πλέον υπάρχει μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και σταδιακά ανοίγει η συζήτηση για πιο οργανωμένες υπηρεσίες.

Ποια είναι η ιδιοσυγκρασία των ατόμων που αναπτύσσουν διατροφικές διαταραχές; Τι πρέπει να κρούσει το καμπανάκι στους γονείς;

Συχνά, τα άτομα που αναπτύσσουν διατροφικές διαταραχές είναι παιδιά ή έφηβοι που έχουν το προφίλ του τέλειου/καλού παιδιού, με υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό τους, με έντονο άγχος, και πολλές φορές με ανάγκη να έχουν έλεγχο σε ό,τι κάνουν. Μπορεί να είναι και πολύ ευαίσθητα άτομα σε σχόλια, κριτική ή σε αποτυχίες, ακόμα και αν είναι μη σημαντικές.
Σε σχέση με τα «καμπανάκια», οι γονείς καλό είναι να προσέξουν αλλαγές όπως:

• ξαφνικό «κόψιμο» φαγητών ή ολόκληρων ομάδων τροφών
• εμμονή με θερμίδες, «καθαρό» φαγητό ή κανόνες
• έντονο άγχος γύρω από το φαγητό ή ενοχές μετά
• τελετουργίες στο φαγητό, πολύ αργό μάσημα, αποφυγή συγκεκριμένων τροφών
• απότομη αλλαγή στη διάθεση, ευερεθιστότητα, κοινωνική απόσυρση
• υπερβολική άσκηση ή ανάγκη να «κάψουν» ό,τι έφαγαν
  Και φυσικά, όταν βλέπουμε το παιδί να αλλάζει γενικά: να κουράζεται πιο εύκολα, να μην συγκεντρώνεται, να κρυώνει συνέχεια ή να αποφεύγει γεύματα με φίλους η σε εστιατόρια,
• να επιζητά συνεχή επιβεβαίωση για το βάρος του
• σύγκριση με άλλα άτομα σε σχέση με το σώμα ή την επιλογή των τροφών

Ισχύει ότι έχουν αυξηθεί τα ποσοστά ανορεξίας σε μικρές ηλικίες; Τι μπορεί να ευθύνεται;

Ναι, φαίνεται ότι τα τελευταία χρόνια υπάρχει αύξηση περιστατικών σε μικρότερες ηλικίες, με πολλές αναφορές για περισσότερα αιτήματα βοήθειας από το 2020 και μετά, ιδιαίτερα σε εφήβους, και συχνά με κυρίαρχη διάγνωση την ανορεξία.
Είναι ευρέως γνωστό ότι οι διατροφικές διαταραχές είναι πολυπαραγοντικές (γονιδιακοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες σε αλληλεπίδραση). Παράγοντες όπως κληρονομικότητα, γονιδιακοί και το ταπεραμέντο αυξάνουν την ευαλωτότητα ενός ατόμου να νοσήσει καθώς το περιβάλλον και τα κοινωνικά δίκτυα. H αυξημένη πίεση, το άγχος, η ανάγκη για έλεγχο, αλλά και η έντονη έκθεση στα σόσιαλ, όπου πολλές φορές το σώμα και η εικόνα «μπαίνουν στο επίκεντρο» από πολύ νωρίς. Επίσης, ειδικά μετά το 2020, είδαμε ότι οι αλλαγές στη ρουτίνα, η απομόνωση, η αυξημένη ψυχολογική επιβάρυνση λειτούργησαν σαν επιταχυντές σε παιδιά με συγκεκριμένη ιδιοσυγκρασία —πιο αγχώδη, πιο τελειομανή— αυτό μπορεί να οδηγήσει πιο εύκολα στην ανάπτυξη συμπτωμάτων.

Ποια είναι τα μελλοντικά σας βήματα;

Τα μελλοντικά μου βήματα κινούνται σε τέσσερις βασικούς άξονες:

1. Εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας
Προτεραιότητά μου είναι η ενίσχυση της διαθεσιμότητας σύγχρονων, τεκμηριωμένων θεραπευτικών πρωτοκόλλων, όπως το TBT-S, μέσω οργανωμένων εκπαιδευτικών δράσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, το Κέντρο Επιμόρφωσης & Δια Βίου Μάθησης (ΚΕΔΙΒΙΜ) του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας έχει ανακοινώσει την έναρξη αιτήσεων για το πρόγραμμα:
«Επαγγελματική Κλινική Μετεκπαίδευση στο Πρωτόκολλο Temperament Based Therapy with Support (TBT-S) στις Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής Εφήβων και Ενηλίκων», αποκλειστικά για Διαιτολόγους–Διατροφολόγους. Πρόκειται για την πρώτη παγκοσμίως πιστοποιημένη επαγγελματική μετεκπαίδευση στο TBT-S, ειδικά σχεδιασμένη για τον κλάδο Διαιτολογίας .

2. Ενίσχυση υπηρεσιών στη Βόρεια Ελλάδα
Επόμενος στόχος είναι το άνοιγμα παραρτήματος Βορείου Ελλάδος του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών στη Θεσσαλονίκη, ώστε να καλυφθούν πιο αποτελεσματικά οι ανάγκες της περιφέρειας και να βελτιωθεί η πρόσβαση σε εξειδικευμένη φροντίδα.

3. Ενημέρωση και εκπαίδευση οικογενειών
Παράλληλα, επενδύω στην ενημέρωση και την πρακτική εκπαίδευση γονέων και υποστηρικτικών προσώπων. Οι οικογένειες χρειάζονται συγκεκριμένα εργαλεία ενδυνάμωσης και αποτελεσματικής εμπλοκής, γιατί όταν είναι σωστά εκπαιδευμένες μπορούν να εξελιχθούν στον ισχυρότερο σύμμαχο μέσα στο θεραπευτικό πλαίσιο.

4. Συνεργασίες και δικτύωση για ολιστική φροντίδα
Τέλος, στοχεύω σε συστηματικές συνεργασίες και δικτύωση, ώστε η φροντίδα να είναι πραγματικά ολοκληρωμένη: ιατρική, ψυχιατρική/ψυχολογική, διατροφική και οικογενειακή υποστήριξη. Οι διατροφικές διαταραχές δεν είναι «θέμα θέλησης»· είναι σοβαρές και πολυπαραγοντικές καταστάσεις που απαιτούν ολιστική, διεπιστημονική θεραπεία.

Who is who

H Δρ. Μαρία Τσιάκα είναι Πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών και διδάκτωρ στο Τμήμα Ψυχολογικής Ιατρικής και Ψυχιατρικής του Institute of Psychiatry, King’s College London. Οικογενειακή θεραπεύτρια, εξειδικευμένη στις διατροφικές διαταραχές.