Πάσχα στη Ζάκυνθο: Εκεί που ο Θάνατος νικιέται τα ξημερώματα του Μεγάλου Σαββάτου

Η Μεγάλη Εβδομάδα στη Ζάκυνθο δεν είναι απλώς μια θρησκευτική αναπαράσταση· είναι μια εσωτερική κατάδυση στην ανθρώπινη μοίρα. Η Μεγάλη Παρασκευή δεν είναι το τέλος της ζωής, αλλά η προετοιμασία για να βιώσουμε το θαύμα της Ανάστασης του Μεγάλου Σαββάτου.

Κάθε φορά που πλησιάζει η Μεγάλη Εβδομάδα, η σκέψη μου δραπετεύει από τους ρυθμούς της πόλης και επιστρέφει εκεί όπου χτυπά η καρδιά μου: στη Ζάκυνθο. Για μένα, το νησί μου δεν είναι απλώς ο τόπος όπου γεννήθηκα και μεγάλωσα· είναι το σημείο όπου έμαθα να νιώθω το δέος της θρησκείας μέσα από τη μελωδία του επτανησιακού ψαλμού και τη μυρωδιά της άνοιξης στη Μπόχαλη. Μπορεί φέτος, οι συνθήκες να με κρατούν στην Αθήνα, όμως η αγάπη μου για το νησί μου και τις Μεγαλοβδομαδιάτικες εκδηλώσεις του παραμένει η πυξίδα μου. Με αφορμή αυτή τη μικρή μου «ξενιτιά», θέλησα να μοιραστώ μαζί σας τους λόγους που το Ζακυνθινό Πάσχα είναι μια εμπειρία που δεν μοιάζει με καμία άλλη. Είναι ένας ελάχιστος φόρος τιμής στις παραδόσεις που με διαμόρφωσαν και στη βαθιά κατάνυξη ενός τόπου που ξέρει να πενθεί με αρχοντιά και να ανασταίνεται με κρότο. Για όλους μας η θλίψη της Μεγάλης Παρασκευής δεν είναι μια μακρινή έννοια, αλλά ένας καθρέφτης της ίδιας της ζωής. Κάθε άνθρωπος κουβαλά τον δικό του σταυρό, τις δικές του απώλειες, τα δικά του σκοτάδια. Όμως, στο «Φιόρο του Λεβάντε» το σκοτάδι του θανάτου της Μεγάλης Παρασκευής, δεν είναι το τέλος, είναι η προετοιμασία για να βιώσουν το θαύμα. Γι’ αυτό και για τους Ζακυνθινού η Ανάσταση έρχεται με έναν τρόπο που δεν μοιάζει με κανέναν άλλον στην Ελλάδα.

Η ώρα της μεγάλης θλίψης: Η Σταύρωση

Παρά τις αλλαγές που υιοθέτησε η υπόλοιπη Ελλάδα, η Ζάκυνθος διατήρησε πεισματικά για την Μεγάλη Εβδομάδα το Βυζαντινό Τυπικό. Πρόκειται για το Τυπικό της Μεγάλης Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως (ή Τυπικό του Αγίου Σάββα στην παλαιότερη μορφή του), το οποίο προέβλεπε την τέλεση των ακολουθιών στις πραγματικές τους ώρες. Έτσι η Ζάκυνθος ξεκινά τη δική της πορεία προς τον Γολγοθά στις 2 το μεσημέρι της Μεγάλης Παρασκευής. Σύμφωνα με τα Ευαγγέλια, ο Χριστός παρέδωσε το πνεύμα την «ενάτη ώρα» της ημέρας, δηλαδή στις 3 το μεσημέρι. Ενώ στην υπόλοιπη Ελλάδα εκείνη την ώρα γίνεται η Αποκαθήλωση εντός του ναού, στη Ζάκυνθο η πόλη «θάβει» τον Χριστό την ώρα του θανάτου Του. Δεν είναι μια απλή περιφορά, είναι μια πόλη που ακολουθεί το σώμα του Θεού της την ώρα ακριβώς που η ζωή φαίνεται να ηττάται. Η ιστορική αυτή ιδιομορφία, επηρεασμένη από το παλαιό τυπικό και την ενετική παράδοση, μετατρέπει το μεσημέρι σε μια ιερή στιγμή απόλυτου δέους, όπου η Mater Dolorosa, η Πονεμένη Παναγία, ακολουθεί τον Γιο της μέσα στις μυρωδιές της άνοιξης και τους ήχους της φιλαρμονικής. Είναι μια λιτανεία καθαρά επηρεασμένη από τις ενετικές λιτανείες. Η περιφορά καταλήγει στην πλατεία του Διονυσίου Σολωμού, μπροστά στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου του Μώλου όπου ακριβώς στις 3 το μεσημέρι υψώνεται ο Εσταυρωμένος προς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα πάνω από το πλήθος των πιστών που παρακολουθούν. Στη συνέχεια το σώμα του Χριστού εναποτίθεται στον Επιτάφιο του Άγιου Νικολάου του Μώλου.

Το ξημέρωμα που νίκησε τη νύχτα του θανάτου

Αν η Μεγάλη Παρασκευή είναι η θλίψη, το Μεγάλο Σάββατο στη Ζάκυνθο είναι η ανατροπή των κανόνων. Εδώ, ο Επιτάφιος δεν βγαίνει το δειλινό της Μεγάλης Παρασκευής. Βγαίνει τα ξημερώματα του Μεγάλου Σαββάτου. Αυτή η μεταμεσονύκτια ιεροτελεστία αποτελεί μια ζωντανή γέφυρα με το αρχαίο Τυπικό της Μεγάλης Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως. Έτσι, ο Όρθρος του Μεγάλου Σαββάτου (τα Εγκώμια) ψάλλεται όντως το χάραμα, όπως γινόταν στους πρώτους βυζαντινούς αιώνες. Μέσα στην απόλυτη σιωπή της νύχτας, ο Επιτάφιος διασχίζει την πόλη, λίγο πριν το φως της ημέρας να αρχίσει να αχνοφαίνεται πάνω από το Ιόνιο. Είναι ο συμβολισμός της προσμονής, η πίστη ότι ακόμα και στην πιο βαθιά νύχτα της ψυχής μας, η αυγή είναι αναπόφευκτη.

Η Εκκλησία της Χρυσοπηγής στην Μπόχαλη το βράδυ της Ανάστασης

Γκλόρια: Η έκρηξη της ζωής

Όταν οι Βενετοί κυριαρχούσαν στα Επτάνησα, οι Καθολικοί τελούσαν την Ανάσταση (το Gloria) το πρωί του Σαββάτου. Οι Ορθόδοξοι, ζώντας σε ένα περιβάλλον όπου η καθολική διοίκηση έδινε τον ρυθμό, προσήρμοσαν τις δικές τους ακολουθίες (όπως την Πρώτη Ανάσταση) ώστε να συμπίπτουν χρονικά. Οι Βενετοί ήθελαν να υπάρχει κοινή ώρα εορτασμού για λόγους δημόσιας τάξης και ασφάλειας. Έτσι, το πρωινό του Μεγάλου Σαββάτου καθιερώθηκε ως η στιγμή της «Γκλόριας» και για τις δύο κοινότητες. Ενώ η Καθολική Εκκλησία το 1951 επανέφερε την Ανάσταση το βράδυ, και η υπόλοιπη Ορθόδοξη Ελλάδα εστίασε στα μεσάνυχτα, η Ζάκυνθος και η Κέρκυρα κράτησαν το παλιό «αντέτι» (συνήθεια) ως στοιχείο της μοναδικότητάς τους. Έτσι τα ξημερώματα του Μεγάλου Σαββάτου, λίγο πριν η μέρα νικήσει τη νύχτα και ο ήλιος ανέβει στον ουρανό, η Ζάκυνθος βιώνει την Πρώτη Ανάσταση. Είναι μια έκρηξη χαράς που συγκλονίζει τα θεμέλια του νησιού. Δεν έχω ακούσει ύμνο πιο χαρούμενο, πιο μελωδικό, πιο ξεσηκωτικό από τη «Γκλόρια»! Και λίγο μετά οι καμπάνες ηχούν δαιμονισμένα, ο Δέσποτας ψάλλει το «Ανάστα ο Θεός», τα πήλινα κανάτια σπάνε στην Πλατεία του Αγίου Μάρκου συμβολίζοντας τον σεισμό που άνοιξε τον Τάφο.

Ο κύκλος της ζωής

Το Πάσχα στη Ζάκυνθο μας διδάσκει κάτι πολύτιμο για την ίδια μας την ύπαρξη, ότι η χαρά και η λύπη, ο θάνατος και η ανάσταση, το φως και το σκοτάδι είναι μέρη του ίδιου κύκλου, του κύκλου της ζωής. Ο Επιτάφιος βγαίνει μέσα στο σκοτάδι για να προϋπαντήσει τον ήλιο. Εμείς χρειάζεται να βαδίζουμε μέσα στις αντιξοότητες της ζωής διατηρώντας άσβεστη την ελπίδα ότι η δική μας «Γκλόρια» παραμονεύει στην επόμενη γωνία. Κυρίως όμως χρειάζεται να θυμόμαστε ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές μας ότι «η πιο σκοτεινή ώρα είναι λίγο πριν ξημερώσει». Στη Ζάκυνθο, το Πάσχα δεν είναι μια ημερομηνία στο ημερολόγιο. Είναι η βεβαιότητα ότι το φως θα κερδίζει πάντα το σκοτάδι, αρκεί να αντέξουμε να περιμένουμε το ξημέρωμα.